Lá sâm là thứ dễ trồng, thỉnh thoảng nó vẫn mọc trong vườn. Ở quê, nhiều người trồng nó thành giàn. Sau mỗi mùa nắng cằn cỗi, lá sâm tự rụi, sang mùa mưa lại xanh um.
Bài Vương Bình

T rời Sài Gòn oi bức, tạt ngang một xe nước bên đường, uống vội ly nước sâm cho đỡ khát nhưng vẫn không thấy mát lòng. Đâu đó nghe tiếng rao lanh lảnh: “Ai sương sa hạt lựu, lá sâm hông?”. Chợt nhớ…

Lúc nhỏ, bọn nhóc trong xóm tôi cứ hay rủ nhau chơi nhà chòi. Cái trò chơi trẻ con ấy lắm lúc lại hay ra phết. Chúng tôi bày ra đủ thứ trò, nào là đồ hàng, nấu nướng, đám cưới và có cả học cách chăm con. Những lúc ấy đứa nào cũng tỏ ra mình là người lớn. Tôi thì thích nhất là việc bày ra nấu nướng, vừa được trổ tài, vừa được ăn. Nhưng khổ nổi người lớn cứ không thích tụi con nít bày đủ trò rồi la nhí nhói nên chúng tôi cứ lén lén lút lút trông đến tội. Tôi nhớ món ăn “thịnh soạn” nhất mà chúng tôi có thể nấu lúc ấy là món cháo dừa béo ngậy. Chỉ cần ít gạo, muối, nước cốt dừa là xong. Để có nồi cháo ngon lành thì mỗi đứa phải hùn vốn”. Thằng Ty, con Đèo về nhà hốt gạo, thằng Tửng thì về lấy muối, còn tôi sẽ chịu phần dừa. Có những khi xây nhà xong, trời đổ mưa, cả bọn lại hí hửng chui vào thử, mà hình như chỗ nào cũng dột. Mỗi đứa co ro một góc, nhìn nhau cười khoái chí. Những lần sau có kinh nghiệm hơn, chúng tôi biết cách bện nóc thật kĩ, thế là vẫn có thể chui vào trú mưa mà không sợ ướt.

Lũ nhóc vùng quê như tôi thì cũng đâu có trò nào hay ho hơn bằng chơi nhà chòi. Lắm lúc mấy thằng nhóc ở nhà hàng xóm từ thành phố về thấy vui quá cũng lân la sang. Được dịp, chúng tôi lại trổ tài làm “sư phụ”, tụi nó thích lắm. Mỗi lần bày trò nhà chòi, ba hay quát chúng tôi, chỉ có mẹ là đôi lúc làm ngơ, đồng tình. Những lúc tụi nó kéo qua nhà tôi rủ chơi nhà chòi, mẹ lại được công sai. Thường thì mẹ sẽ bảo chúng tôi đi hái lá sâm về mẹ vò ăn cho mát. Thế là vừa được chơi, vừa có lá sâm ăn.

Lũ nhóc vùng quê như tôi thì cũng đâu có trò nào hay ho hơn bằng chơi nhà chòi. Lắm lúc mấy thằng nhóc ở nhà hàng xóm từ thành phố về thấy vui quá cũng lân la sang. Được dịp, chúng tôi lại trổ tài làm “sư phụ”, tụi nó thích lắm. Mỗi lần bày trò nhà chòi, ba hay quát chúng tôi, chỉ có mẹ là đôi lúc làm ngơ, đồng tình. Những lúc tụi nó kéo qua nhà tôi rủ chơi nhà chòi, mẹ lại được công sai. Thường thì mẹ sẽ bảo chúng tôi đi hái lá sâm về mẹ vò ăn cho mát. Thế là vừa được chơi, vừa có lá sâm ăn.

Nhiệm vụ của lũ nhóc chúng tôi chỉ là leo trèo và hái cho được những chiếc lá sâm ưng ý. Ngay cả chuyện đó mà đứa nào cũng tranh nhau. Mỗi khi vớ được chiếc lá to bằng bàn tay là tụi nó lại được dịp vênh mặt vì sướng bởi hiếm có lá nào to như thế. Nhưng lá sâm tốt quá cũng không ngon, phải hơi khằn (hơi cằn cỗi) một chút, lớn vừa phải mới nhiều nhựa. Xong xuôi đâu đấy, mẹ sẽ đem rửa thật sạch và bắt đầu vò.

Ở công đoạn này, chúng tôi không được mó tay vào vì thú thật có kì cọ cách mấy thì móng tay đứa nào cũng đen sì vì bám đất. Nếu có thời gian, trước khi vò, mẹ sẽ đem lá sâm ra phơi héo vì như thế ăn sẽ dai hơn nhưng lá sâm không có được màu xanh sẫm mà hơi ngả vàng giống màu lá úa. Mà bọn nhóc chúng tôi có đứa nào đủ kiên nhẫn chờ lâu hơn một chút đâu. Chỉ cần nghĩ đến ly lá sâm mát rượi sẽ được ăn là thích rồi.

Khi vò, phải vò bằng nước ấm, chỉ được đổ nước vào một lần, không được thêm trong lúc vò vì làm như thế, lá sâm sẽ bị vữa. Nhựa ra càng nhiều thì lá sâm càng dễ đặc, đông cứng thành từng mảng, có thể cắt ra dễ dàng. Vò thứ này phải mạnh tay, vừa chà vừa vắt sao cho chiếc lá chỉ còn trơ xác, cầm lên chỉ thấy những đường gân trắng mảnh mai mà không sót tí diệp lục nào. Vò xong mẹ lại cho vào rây để lược bỏ phần xác, chỉ chừa lại phần thịt lá xanh đặc. Nước lá sâm cho vào rây cũng khó mà chảy nhanh nên phải lắc đều, nhanh tay. Nếu làm quá chậm thì cũng sẽ bị vữa. Thoáng chốc, một thau lá sâm cũng đầy, mẹ phải nhanh chóng cho vào lồng bàn và dặn: “Không được giở ra thăm chừng, như thế lá sâm sẽ không thể đặc, chẳng ăn được đâu”. Tôi cũng không biết có thật không nhưng chỉ biết chờ chứ không dám làm hỏng, sợ mẹ đánh đòn. Chốc chốc, có đứa chờ không được vẫn mở khẽ chiếc lồng, rồi lại úp xuống ngay, miệng suỵt một tiếng rõ bí mật!

Khoảng nửa tiếng sau, chúng tôi lại được chia phần, mỗi đứa một ly. Nhìn những mảng lá sâm xanh trong được gợt nhẹ nhàng là thấy thích. Thường mẹ sẽ nấu nước đường thật sánh giống như ở chợ người ta hay bán để chan vào nhưng đôi lúc chúng tôi lại cho đường "sống” vào quậy đều. Ly lá sâm tan ra lỏng bỏng và mỗi đứa ực lấy một hơi, không cần thêm đá cũng thấy mát. Lá sâm nhà làm không dai như ở chợ, không có thứ dầu chuối thơm lừng, cũng không có thứ nước cốt dừa béo ngậy nhưng ăn vẫn thấy thích hơn. Có lẽ một phần do công của mình, một phần do chính tay mẹ làm. Và nghe đâu để lá sâm dai như thế, người bán phải cho vào những thứ chất độc hại gì đấy. Dù sao thì món mẹ làm vẫn mát và an toàn hơn.

Dần dà, tụi nhóc chúng tôi cũng lớn lên, người đi học, kẻ đi làm. Trò chơi nhà chòi cũng thưa dần trong những buổi trưa đàn đúm của lũ trẻ cùng tuổi chúng tôi bây giờ ở xóm. Chúng nó không biết và hình như cũng không có thời gian chơi rong như chúng tôi. Bây giờ mỗi lần về quê, mẹ lại làm lá sâm cho tôi uống. Ly lá sâm mẹ trao vẫn thấy mát lòng nhưng hình như vẫn nghe thiếu chút nghịch ngợm trẻ con đáng nhớ...